NEB Class 11 Nepali Question Paper 2078 Nepal

रेखाङ्कित वर्णहरूको उच्चारण स्थान र प्राणत्व:

संक्षेपमा: कण्ठ्य वर्ण कण्ठबाट, दन्त्य वर्ण दाँतको सहायताले र दन्त्योष्ठ्य वर्ण दाँत–ओठको सहायताले उच्चारण हुन्छन्। महाप्राण वर्ण उच्चारणमा बढी श्वास/प्राण खर्च हुने ('ध' जस्तो) हुन्, अल्पप्राण वर्ण थोरै प्राणले उच्चारित ('ग, व' जस्तो) हुन्।

शुद्ध रूप: "हेर्नुस् बद्रीजी, हामीले खेतमा रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग गर्‍यौं। बालीको उत्पादन बढाउने काममा साथीहरूले तपाईंसँग सल्लाह मागेका छन्।" (राशायनिक→रासायनिक, विषादि→विषादी, वाली→बाली, ऊत्पादन→उत्पादन, तपाई सँग→तपाईंसँग आदि शुद्ध पारिएको।)

रेखाङ्कित शब्दहरूको पदवर्ग: धेरै — विशेषण/क्रियाविशेषण (परिमाणबोधक); के — सर्वनाम (प्रश्नवाचक); सुनाए — क्रिया (प्रेरणार्थक क्रिया)।

तत्सम शब्द (कुनै दुई): कष्टप्रद, कठोर, दुर्गम, क्षीण, पथ (Sanskrit-derived). आगन्तुक शब्द (कुनै दुई): नजर, धब्बा, भ्रम — नजर र धब्बा (Perso-Arabic/foreign origin) आगन्तुक हुन्।

शब्दकोशीय (वर्णानुक्रम) क्रम: अंश, त्रास, ज्ञान, व्यवहार। (देवनागरी वर्णक्रमअनुसार: अ → त → ज्ञ/ज → व।) — मानक नेपाली शब्दकोश क्रम: अंश, ज्ञान, त्रास, व्यवहार (अ, ज, त, व क्रममा)।

पारिभाषिक शब्द (तीन): सङ्क्रामक रोग, खोप, कुपोषण, तथ्याङ्क, अभिलेख — कुनै तीन रोजी वाक्यमा प्रयोग गर्ने (जस्तै: 'कोरोना एक सङ्क्रामक रोग हो।', 'सरकारले खोप अभियान चलायो।', 'कुपोषणले बालविकासमा असर पार्छ।')।

अथवा: अनुकरणात्मक शब्द — गद्गद् / मुसुमुसु; उखान — हुने बिरुवाको चिल्लो पात; टुक्का — नाक राख्नु / मेख मार्नु। यिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्ने।

उपसर्ग व्युत्पन्न (कुनै दुई): प्रमुख (प्र + मुख), गैरजिम्मेवार (गैर + जिम्मेवार), अनिर्णय (अ + निर्णय) — उपसर्ग अगाडि जोडिएर बनेका।

प्रत्यय व्युत्पन्न (कुनै दुई): राजनीतिक (राजनीति + इक), राष्ट्रिय (राष्ट्र + इय), दलीय (दल + ईय), जिम्मेवारी (जिम्मेवार + ई) — प्रत्यय पछाडि जोडिएर बनेका।

समस्त शब्द (कुनै दुई) र विग्रह: देशहित = देशको हित; गाउँबस्ती = गाउँ र बस्ती; सुखदुःख = सुख र दुःख; मनवचनकर्म = मन, वचन र कर्म।

द्वित्व शब्द (कुनै दुई) — दोहोरिएको अंश: आआफ्नो (आ + आफ्नो — 'आ' दोहोरिएको); सरसहयोग / मरमद्दत / छरछिमेक / आनीबानी — दोहोरिएको अंश क्रमशः सर-, मर-, छर-, आनी- आदि।

लिङ्ग परिवर्तन गरी पुनर्लेखन: "उनले गद्य शैलीमा कविता लेखिन्। त्यस कवितालाई मेरा मामाले मन पराउनुभयो। काका र फुपाजूले कविता वाचन गरेर सुनाउने इच्छा गर्नुभयो। मैले पनि उहाँहरूसँगै कविता वाचन गरेर सुनाएको थिएँ।" (पुलिङ्ग↔स्त्रीलिङ्ग: लेखे→लेखिन्, माइजू→मामा, काकी→काका, फुपू→फुपाजू, सुनाएकी→सुनाएको आदि)।

वचन परिवर्तन गरी पुनर्लेखन: "हामीले गाउँमा पुराना साथीहरूलाई भेट्यौं। मैले चरा र जलचरका बारेमा धेरै बेर कुरा गरें। साथीहरूले आफ्नो प्रगतिको कथा सुनाए। उनका कुरा सुनेर मेरो साथी दङ्ग पर्‍यो।" (एकवचन↔बहुवचन अनुरूप क्रिया र संज्ञा मिलाइएको)।

उद्देश्य–विधेय (कुनै दुई): वाक्य 'प्रतिभाशाली रमा नियमित विद्यालय जान्छे' मा उद्देश्य = रमा, विधेय = विद्यालय जान्छे; 'हिजो गुरुले पुरस्कार पनि दिनुभयो' मा उद्देश्य = गुरुले, विधेय = पुरस्कार दिनुभयो। उद्देश्य विस्तार: प्रतिभाशाली (रमाको विस्तार); विधेय विस्तार: नियमित (विद्यालय जान्छेको विस्तार)।

अथवा (सङ्गति मिलाई पुनर्लेखन): "मेरी आमा पहाडमा बस्नुहुन्छ। उहाँ असल हुनुहुन्छ। त्यहाँबाट अग्ला हिमालहरू हेर्न पाइन्छ। तिमी पनि हिमाल हेर्न आएका छौ।" (आदरार्थी/वचन/सङ्गति मिलाइएको)।

करण↔अकरण पुनर्लेखन: "उनीहरू सधैँ पुस्तक प्रदर्शनीमा जाँदैनन्। सबैले केही पुस्तकहरू किन्दैनन्। भिडभाडमा केही पनि खान्छन्। उनीहरूलाई कत्ति थकाइ लाग्छ।" (करण↔अकरण उल्टाइएको)।

अथवा (कथन परिवर्तन): (अ) राजनले 'मलाई दुई दिन बस' भनी आग्रह गर्‍यो। (आ) तिमीले मलाई हामी पनि जाने कुरा भन्यौ। (इ) साथीले "त्यतिखेर के काम गर्नु छ?" भनी प्रश्न गरे। (ई) हामीले उनीहरू चाँडै आउने कुरा भन्यौं। (प्रत्यक्ष↔अप्रत्यक्ष परिवर्तन)।

(क) पानीका विभिन्न स्वरूप (ठोस, तरल, ग्यास) हुन्छन्, यसले ऊर्जा दिन्छ, जीवन धान्छ र सदुपयोग गरे सुखी जीवन दिने हुनाले महत्त्वपूर्ण चमत्कारी भनिएको हो। (ख) जलस्रोतको उचित व्यवस्थापन, दिगो पूर्वाधार/जलविद्युत् योजना निर्माण, सिँचाइ व्यवस्थापन र वैज्ञानिक उपयोगबाट दिगो विकास गर्न सकिन्छ। (ग) सिँचाइ, उचित जल व्यवस्थापन (कर्णाली/कोसी/तामाकोसीको जल) धर्ती उर्वरा बनाउने आधार हुन्। (घ) सिँचाइले कृषि उत्पादन बढाई खाद्य सुरक्षा, रोजगारी र आर्थिक समृद्धि दिलाएर राष्ट्र निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

(क) (अ) रेमिट्यान्स — विप्रेषण = remittance. (ख) (ई) कृषि र उद्योग — नेपालको अर्थतन्त्रका आन्तरिक पक्ष। (ग) (इ) कृषिको आधुनिकीकरण — दीर्घकालीन स्रोत (पाठअनुसार मुलुकभित्रै कृषि आधुनिकीकरण/उद्योग विकास)। (घ) (आ) प्रत्यय व्युत्पन्न — 'गन्तव्य' (गम् धातु + तव्य प्रत्यय)।

चार बुँदा (टिपोट): (१) हाम्रो समाज मूर्त र अमूर्त संस्कृतिको मिश्रण हो; (२) विविध लोकनृत्य, गीत, वादन र भाषाको भण्डार छ; (३) खानपान, पहिरन र धार्मिक स्थलमा जातीय/क्षेत्रीय/सामुदायिक विविधता छ; (४) भाषा–धर्म–संस्कृतिमा बहुल भए पनि आपसमा सहिष्णु — यही नै अनुपम पहिचान।

सारांश (एक तृतीयांश): नेपाली समाज मूर्त–अमूर्त संस्कृतिको मिश्रण हो, जहाँ विविध लोकनृत्य, गीत, भाषा, खानपान, पहिरन र धार्मिक आस्थाका केन्द्रहरूमा जातीय, क्षेत्रीय एवं सामुदायिक विविधता पाइन्छ। यस्तो बहुलतामा पनि आपसी सहिष्णुता नै नेपालको विश्वसामु अनुपम पहिचान हो।

(क) स्थानीय स्वास्थ्य केन्द्रको सार्वजनिक सूचना (कोरोना खोप)

स्थानीय स्वास्थ्य केन्द्र, ___ गाउँपालिका

सूचना

सूचना नं.: ___ मिति: २०७८//

विषय: कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) विरुद्धको खोप लगाउने सम्बन्धमा।

यस क्षेत्रका सम्पूर्ण सर्वसाधारण नागरिकहरूलाई जानकारी गराइन्छ कि कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) विरुद्धको खोप यस स्वास्थ्य केन्द्रबाट निःशुल्क रूपमा लगाइने भएको छ। तसर्थ, १८ वर्षमाथिका सबै व्यक्तिले आफ्नो नागरिकता वा परिचयपत्र साथमा लिई तपसिलको मिति र स्थानमा उपस्थित भई खोप लगाउनुहुन यो सार्वजनिक सूचना जारी गरिएको छ।

तपसिल:

• मिति: २०७८ ___ गतेदेखि ___ गतेसम्म
• समय: बिहान ७:०० देखि दिउँसो २:०० बजेसम्म
• स्थान: स्थानीय स्वास्थ्य केन्द्र भवन
• मास्क लगाई भौतिक दूरी कायम गरी आउनुहुन अनुरोध छ।

...........................

प्रमुख

स्थानीय स्वास्थ्य केन्द्र

(वैकल्पिक रूपमा निमन्त्रणा पत्र पनि स्वीकार्य।)

(ख) 'राष्ट्रनिर्माणमा नागरिकको भूमिका' विषयक वक्तृता

सम्माननीय प्रमुख अतिथि, आदरणीय शिक्षकवृन्द र मेरा प्यारा साथीहरू!

आज म 'राष्ट्रनिर्माणमा नागरिकको भूमिका' विषयमा केही विचार राख्न गइरहेको छु।

राष्ट्र भनेको भूगोल मात्र होइन, यहाँ बस्ने नागरिकहरूको सामूहिक प्रयासको परिणाम हो। सक्षम, सचेत र इमानदार नागरिकविना कुनै पनि राष्ट्र समृद्ध हुन सक्दैन। नागरिकले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्दा, नियमित कर तिर्दा, कानुनको पालना गर्दा र भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाउँदा राष्ट्र बलियो बन्छ।

शिक्षा आर्जन गरी सिप विकास गर्नु, स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्नु, वातावरण संरक्षण गर्नु र सामाजिक एकता कायम राख्नु पनि नागरिककै दायित्व हो। प्रत्येक नागरिकले 'देश मलाई के दिन्छ' भन्दा 'म देशलाई के दिन सक्छु' भन्ने भावना राखे राष्ट्रनिर्माण सहज हुन्छ।

अन्त्यमा, हामी सबै असल नागरिक बनी आ–आफ्नो ठाउँबाट इमानदार योगदान गरौँ र समृद्ध नेपाल निर्माणमा जुटौँ भन्दै म आफ्नो भनाइ टुङ्ग्याउँछु।

धन्यवाद!

(वैकल्पिक रूपमा वार्षिकोत्सवको प्रतिवेदन पनि स्वीकार्य।)

महिलामाथि हुने हिंसाको नियन्त्रण — मेरो प्रतिक्रिया

महिलामाथि हुने हिंसा हाम्रो समाजको गम्भीर समस्या हो, जसले मानव अधिकार र समानताको मर्ममै आघात पुर्‍याउँछ। यसलाई नियन्त्रण गर्न बहुपक्षीय प्रयास आवश्यक छ।

पहिलो, समाजमा व्याप्त पितृसत्तात्मक सोच र लैङ्गिक विभेद हटाउन व्यापक जनचेतना अभियान चलाउनुपर्छ। दोस्रो, छोरीलाई शिक्षा र आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाएर सशक्तीकरण गर्नुपर्छ, किनभने आर्थिक परनिर्भरता हिंसाको प्रमुख कारण हो। तेस्रो, हिंसाविरुद्धका कानुनको कडाइका साथ कार्यान्वयन गरी दोषीलाई दण्डित गर्नुपर्छ। चौथो, पीडितका लागि सुरक्षित आश्रय, उजुरीको सहज व्यवस्था र मनोसामाजिक परामर्शको प्रबन्ध हुनुपर्छ।

यसका साथै परिवार, विद्यालय र समुदायले महिलालाई सम्मान गर्ने संस्कार सिकाउनुपर्छ। यसरी चेतना, शिक्षा, कानुनी कारबाही र समतामूलक सोचको संयुक्त प्रयासबाट मात्र महिलामाथिको हिंसा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

(अ) नेपालीहरूको अदम्य, अविचलित र साहसी पौरख (कुनै पहाड, खोला, आँधीले नरोक्ने गरुडको वेगजस्तो अग्रगामी परिश्रम) ले पहाड र तराई जोडेर नेपालको रचना भएको हो। (आ) कविताअनुसार वीरपुर्खाहरूले कुनै भौगोलिक बाधा (पहाड, खोला, आँधी) लाई मानेनन्, गरुडको वेगजस्तो अदम्य उत्साह र पौरखले अघि बढे र पहाडदेखि तराईसम्म एकीकृत नेपाल निर्माण गरे — यही नै उनीहरूको गौरवशाली गाथा हो।

(अ) वक्ताले छोरालाई समय नदिएको, पढाइ/साथीहरूबारे सोधखोज नगरेको, ख्याल नराखेको र व्यवसाय/बैठकमै दौडधुप गर्दै केवल पैसा दिने गरेको — यी कमजोरी स्विकारेका छन्। (आ) यो समस्या (बालबालिकामा दुर्व्यसन) अभिभावकले सन्तानलाई समय दिएर, उनीहरूको सङ्गत/पढाइमा ध्यान दिएर, स्नेहपूर्ण संवाद, सही मार्गदर्शन र काउन्सेलिङबाट समाधान गर्न सकिन्छ।

(अ) पृथ्वी पञ्चतत्त्व (जल, स्थल, वायु, आकाश, तेज) ले युक्त छ र यसमा जलचर, स्थलचर, नभचरलगायत सबै जीवको साझा वासस्थान भएकाले — अन्य ग्रहमा जीवन नभेटिएकाले — यो सबैको साझा घर हो। (आ) पृथ्वीको तात्ने क्रम (विश्वव्यापी तापमान वृद्धि) रोक्न वायुमण्डलीय प्रदूषण घटाउने, वृक्षरोपण, हरित ऊर्जाको प्रयोग, कार्बन उत्सर्जन न्यूनीकरण र पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षण गर्नुपर्छ।

(क) सत्यनिष्ठा र समतामूलक समाजको स्थापनामा योगमायाको योगदान

भूमिका

योगमाया न्यौपाने नेपालकी एक क्रान्तिकारी नारी, समाजसुधारक र अध्यात्म साधक हुन्। राणाकालीन सामन्ती र विभेदपूर्ण समाजमा उनले सत्य, न्याय र समानताका लागि निर्भीक आवाज उठाइन्। उनको जीवन र सङ्घर्ष समतामूलक समाज निर्माणको प्रेरक उदाहरण हो।

सत्यनिष्ठाका लागि योगदान

• उनले 'धर्मराज्य' को परिकल्पना गर्दै शासकहरूसँग सत्य र न्यायको माग राखिन्।
• भ्रष्टाचार, अन्याय र अत्याचारविरुद्ध उनले रचनाहरू (हजुरवाणी आदि) मार्फत आवाज बुलन्द गरिन्।
• सत्यका लागि उनले शासकसँग कुनै सम्झौता गरिनन्; आफ्ना अनुयायीसहित जलसमाधि (आत्मदाह) सम्म लिने अठोट देखाइन्।

समतामूलक समाजको स्थापनामा योगदान

• लैङ्गिक समानता: उनी लैङ्गिक विभेदकी कट्टर विरोधी थिइन्; नारीको सम्मान र अधिकारका पक्षमा उभिइन्।
• सामाजिक कुरीतिविरुद्ध: बालविवाहको विरोध र स्वैच्छिक विधवा विवाहको समर्थन गरिन्।
• जातीय/वर्गीय समानता: छुवाछूत, असमानता र शोषणविरुद्ध समतामूलक समाजको वकालत गरिन्।
• नारीलाई धार्मिक–सामाजिक जागरणमा सहभागी गराई संगठित प्रयासको नेतृत्व गरिन्।

निष्कर्ष

योगमायाले आफ्नो जीवन सत्य, न्याय र समानताका लागि अर्पण गरिन्। तत्कालीन दमनकारी व्यवस्थाविरुद्ध उनको निर्भीक सङ्घर्ष नेपाली समाजमा सामाजिक न्याय र नारी जागरणको आधारशिला बन्यो। यसैले उनलाई समतामूलक समाजकी अग्रदूत मानिन्छ।

(वैकल्पिक रूपमा 'गाउँको माया' कथाको समाज-चित्रणको समीक्षा पनि स्वीकार्य।)

निबन्ध: नेपालमा जलस्रोतको सम्भावना

भूमिका

नेपाल प्राकृतिक स्रोतले सम्पन्न देश हो, जसमध्ये जलस्रोत सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सम्पदा हो। हिमालयबाट उत्पन्न हजारौँ नदीनाला, खोला र हिमतालले गर्दा नेपाल विश्वमै दोस्रो धनी जलस्रोत भएको देशका रूपमा चिनिन्छ। यही जलस्रोतको उचित उपयोगले देशको आर्थिक कायापलट गर्न सक्छ।

जलस्रोतको अवस्था

नेपालमा कोसी, गण्डकी, कर्णाली, महाकालीलगायत ठूला नदी प्रणाली छन्। यी नदीहरूको कुल जलविद्युत् सम्भाव्यता करिब ८३,००० मेगावाट रहेको अनुमान छ, जसमध्ये आर्थिक रूपमा करिब ४३,००० मेगावाट उत्पादनयोग्य मानिन्छ। तर हालसम्म यसको सानो अंश मात्र उपयोग भएको छ।

सम्भावनाका क्षेत्रहरू

• जलविद्युत्: स्वच्छ र नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादन गरी आन्तरिक माग पूरा गर्दै छिमेकी देशमा निर्यात गर्न सकिन्छ।
• सिँचाइ: नदीको पानी सिँचाइमा प्रयोग गरी कृषि उत्पादन र खाद्य सुरक्षा बढाउन सकिन्छ।
• खानेपानी: स्वच्छ खानेपानी आपूर्तिको भरपर्दो स्रोत।
• पर्यटन र मनोरञ्जन: र्‍याफ्टिङ, जलविहार र जलयात्राजस्ता पर्यटकीय गतिविधि।
• उद्योग र जलमार्ग: औद्योगिक प्रयोग तथा भविष्यमा जलमार्ग सञ्चालनको सम्भावना।

चुनौती

पर्याप्त लगानीको अभाव, दिगो पूर्वाधार र योजनाको कमी, राजनीतिक अस्थिरता, प्राविधिक जनशक्तिको अभाव र भौगोलिक विकटताले गर्दा यो विशाल सम्भावना अहिलेसम्म पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन।

समाधान

दीर्घकालीन राष्ट्रिय योजना, स्वदेशी–विदेशी लगानीको प्रवर्द्धन, दक्ष जनशक्ति उत्पादन, राजनीतिक स्थिरता र अन्तरदेशीय सहकार्यबाट जलस्रोतको सम्भावनालाई साकार पार्न सकिन्छ।

निष्कर्ष

जलस्रोत नेपालको 'सेतो सुन' हो। यसको वैज्ञानिक र दिगो उपयोगले मात्र देशलाई ऊर्जामा आत्मनिर्भर बनाई समृद्धिको बाटोमा डोर्‍याउन सक्छ। तसर्थ, यो अमूल्य सम्पदाको संरक्षण र सदुपयोग आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

(वैकल्पिक शीर्षक 'युवा र स्वरोजगार' वा 'मेरो देश : मेरो कर्मभूमि' पनि स्वीकार्य।)