NEB Class 12 Social Studies and Life Skill Education Question Paper 2082 (Set A) Nepal
This is the official NEB Class 12 Social Studies and Life Skill Education (सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा) question paper for 2082 Set A, as set in the annual (regular) examination. It carries 75 full marks and a time allowance of 180 minutes, across 22 questions. On Kekkei you can attempt this Social Studies and Life Skill Education past paper online with a timer, get instant AI feedback and step-by-step solutions, and track the topics where you lose marks — completely free. Whether you are revising for your NEB Class 12 Social Studies and Life Skill Education exam or solving previous years' question papers, this 2082 paper is a great way to practise under real exam conditions.
| Level | NEB Class 12 |
|---|---|
| Subject | Social Studies and Life Skill Education (सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा) |
| Year | 2082 BS |
| Exam session | Regular (annual) · Set A |
| Full marks | 75 |
| Time allowed | 180 minutes |
| Questions | 22, all with step-by-step solutions |
समूह 'क' (अति संक्षिप्त उत्तरात्मक प्रश्नहरू)
सबै प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।
बौद्ध परम्परामा अष्टाङ्गिक मार्ग अन्तर्गत 'सम्यक प्रयास' को अर्थ प्रस्ट पार्नुहोस् ।
सम्यक प्रयास (Right Effort): बौद्ध परम्पराको अष्टाङ्गिक मार्गअन्तर्गत 'सम्यक प्रयास' भन्नाले मनमा उत्पन्न हुने अकुशल (खराब) विचारलाई हटाउने र कुशल (असल) विचारलाई उत्पन्न गरी टिकाइराख्ने सम्यक/उचित अभ्यास वा प्रयत्नलाई बुझाउँछ ।
पूर्वीय र पाश्चात्य परम्परा बिचको समान विशेषता एक बुँदामा स्पष्ट पार्नुहोस् ।
पूर्वीय र पाश्चात्य दुवै दार्शनिक परम्पराले सत्य, ज्ञान र जीवनको अन्तिम उद्देश्य बारे जिज्ञासा राख्दै मानव अस्तित्व र विश्वको यथार्थ खोज्ने साझा प्रयास गर्छन् ।
सामाजिक अनुसन्धान प्रतिवेदन तयार पार्दा सन्दर्भ सामग्रीको प्रयोगमा ध्यान दिनुपर्ने कुरा एक बुँदामा लेख्नुहोस् ।
सन्दर्भ सामग्री प्रयोग गर्दा मूल स्रोतको सही उद्धरण (citation) तथा सन्दर्भ सूची उल्लेख गर्नुपर्छ, जसले बौद्धिक चोरीबाट बचाउँछ र प्रतिवेदनलाई विश्वसनीय बनाउँछ ।
सूचना तथा तथ्याङ्कलाई अनुसन्धानको महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ, किन ? एक बुँदामा प्रस्ट पार्नुहोस् ।
किनभने सूचना तथा तथ्याङ्कले अनुसन्धान समस्याको वस्तुगत र प्रमाणमा आधारित विश्लेषण गर्न तथा सही निष्कर्षमा पुग्न आधार प्रदान गर्छ, जसबिना अनुसन्धान भरपर्दो हुँदैन ।
नेपाल मण्डलको अन्तिम राजाको नाम उल्लेख गर्नुहोस् ।
नेपाल मण्डलका अन्तिम राजा जयप्रकाश मल्ल (कान्तिपुरका मल्ल राजा) थिए, जो पृथ्वीनारायण शाहको गोरखा विजय (वि.सं. १८२५) पछि पराजित भएका थिए ।
तपाईंको समुदायमा भएको सामाजिक रूपान्तरणलाई कसरी अभ्यास गर्नभएको छ ? आफ्नो अनुभव एक बुँदामा लेख्नुहोस् ।
मेरो समुदायमा छाउपडी/छुवाछूतजस्ता कुरीतिविरुद्ध चेतना फैलाएर र छोरीहरूलाई समान रूपमा विद्यालय पठाउने अभ्यास गरेर सामाजिक रूपान्तरणलाई व्यवहारमा उतारेको छु । (विद्यार्थीले आफ्नो वास्तविक अनुभव लेख्न सक्छन् ।)
किशोरकिशोरीमा मोबाईल फोनको प्रयोगबाट पर्ने नकरात्मक असर न्यूनीकरण गर्न एउटा नारा तयार पार्नुहोस् ।
"मोबाइल कम, अध्ययन धेरै — स्वस्थ किशोरावस्था, उज्ज्वल भविष्य !"
नेपालको आन्तरिक बसाईंसराइमा पुरुषको भन्दा महिलाको सङ्ख्या बढी हुनुको कारण के हो ? एक बुँदामा उल्लेख गर्नुहोस् ।
मुख्य कारण हो — पुरुषहरू रोजगारीका लागि विदेश/वैदेशिक रोजगारमा बढी जाने हुँदा देशभित्रको आन्तरिक बसाइँसराइमा महिलाहरू (बिहेपछिको बसाइँसराइसमेत) को सङ्ख्या बढी देखिन्छ ।
नेपालको परराष्ट्र नीतिका कुनै दुई विशेषता लेख्नुहोस् ।
नेपालको परराष्ट्र नीतिका दुई विशेषता:
- पञ्चशीलको सिद्धान्त (शान्तिपूर्ण सह-अस्तित्व, एकअर्काको सार्वभौमिकता र सीमाको सम्मान) मा आधारित ।
- असंलग्नता (Non-alignment) तथा संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रप्रति प्रतिबद्धता अनुसार स्वतन्त्र र सन्तुलित सम्बन्ध राख्ने ।
वैश्विक सङ्घ संस्थाबाट लाभ लिन नेपाल सरकारले गरेका गतिविधिको सम्बन्धमा जानकारी लिन परराष्ट्र मन्त्रीलाई सोध्न सकिने दुईवटा प्रश्नको नमुना तयार पार्नुहोस् ।
परराष्ट्र मन्त्रीलाई सोध्न सकिने दुई नमुना प्रश्न:
- वैश्विक संघ-संस्थाहरूबाट प्राप्त हुने अनुदान, ऋण र प्राविधिक सहयोग बढाउन नेपाल सरकारले हालसम्म कस्ता कूटनीतिक पहल गरेको छ ?
- ती संघ-संस्थाहरूबाट प्राप्त सहयोगको प्रभावकारी सदुपयोग सुनिश्चित गर्न सरकारले के-कस्तो अनुगमन संयन्त्र अपनाएको छ ?
बेरोजगारी समस्या समाधानमा प्राविधिक शिक्षाको महत्त्व एक बुँदामा लेख्नुहोस् ।
प्राविधिक शिक्षाले व्यक्तिलाई सीप र दक्षतायुक्त बनाई स्वरोजगार वा रोजगारीयोग्य जनशक्तिमा परिणत गर्ने हुनाले बेरोजगारी समस्या समाधानमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्याउँछ ।
समूह 'ख' (संक्षिप्त उत्तरात्मक प्रश्नहरू)
सबै प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।
बौद्धिक चोरी न्यूनीकरणका लागि भएका कानुनी प्रयासलाई व्यावहारिक बनाउन तपाईंले खेल्न सक्ने भूमिका पाँच बुँदामा स्पष्ट पार्नुहोस् ।
बौद्धिक चोरी (Plagiarism) न्यूनीकरणका कानुनी प्रयासलाई व्यावहारिक बनाउन मैले खेल्न सक्ने भूमिका:
- मौलिक सिर्जना: आफ्ना लेख, परियोजना तथा अनुसन्धानमा अरूको विचार/सामग्री हुबहु नक्कल नगरी आफ्नै मौलिक भाषामा प्रस्तुत गर्ने ।
- उचित उद्धरण: प्रयोग गरिएका स्रोतलाई citation र सन्दर्भ सूचीमार्फत यथोचित श्रेय दिने अभ्यास गर्ने ।
- जनचेतना: साथीभाइ र समुदायमा प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) तथा बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारको महत्त्वबारे सचेतना फैलाउने ।
- कानुनको पालना: प्रतिलिपि अधिकार ऐनलगायतका कानुनको सम्मान गर्दै पाइरेसी सामग्रीको प्रयोग र वितरणमा सहभागी नहुने ।
- प्रविधिको सदुपयोग: plagiarism जाँच गर्ने सफ्टवेयरको प्रयोग गरी आफ्नो सामग्रीको मौलिकता सुनिश्चित गर्ने र अरूलाई पनि प्रेरित गर्ने ।
जीवन दर्शनको अर्थ उल्लेख गरी यसका कुनै चारवटा विशेषताहरू लेख्नुहोस् ।
अथवा
कम्प्युटर सफ्टवेयर प्रयोग गरी अनुसन्धानबाट प्राप्त तथ्याङ्कलाई प्रभावकारी बनाउन के कस्ता विषयमा ध्यान पुर्याउनु पर्छ ? पाँच बुँदामा स्पष्ट पार्नुहोस् ।
जीवन दर्शनको अर्थ: जीवन दर्शन भन्नाले व्यक्तिले जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण, मूल्य-मान्यता तथा जीवनको उद्देश्य र जिउने तरिकाप्रतिको आफ्नो आधारभूत बुझाइ र विश्वासलाई बुझाउँछ । यो व्यक्तिको सोच, आचरण र निर्णयलाई मार्गदर्शन गर्ने जीवनसम्बन्धी समग्र चिन्तन हो ।
जीवन दर्शनका चार विशेषता:
- व्यक्तिगत र मौलिक: प्रत्येक व्यक्तिको अनुभव, संस्कार र परिवेशअनुसार जीवन दर्शन फरक-फरक हुन्छ ।
- मूल्य र आदर्शमा आधारित: यो सत्य, न्याय, इमानदारीजस्ता मूल्य-मान्यतामा आधारित हुन्छ ।
- मार्गदर्शक: यसले व्यक्तिको लक्ष्य निर्धारण, निर्णय र व्यवहारलाई दिशा दिन्छ ।
- गतिशील/परिवर्तनशील: अनुभव, शिक्षा र समयअनुसार जीवन दर्शनमा परिमार्जन र विकास हुँदै जान्छ ।
अथवा — कम्प्युटर सफ्टवेयरबाट तथ्याङ्क प्रभावकारी बनाउन ध्यान दिनुपर्ने पाँच विषय:
- सही सफ्टवेयरको छनोट: तथ्याङ्कको प्रकृतिअनुसार उपयुक्त सफ्टवेयर (SPSS, Excel आदि) छनोट गर्ने ।
- शुद्ध इन्ट्री: तथ्याङ्क प्रविष्टिमा त्रुटि नहोस् भनी सावधानी अपनाई जाँच गर्ने ।
- उपयुक्त विश्लेषण विधि: उद्देश्यअनुसार सही सांख्यिकीय विधि र सूत्र प्रयोग गर्ने ।
- प्रस्तुति: तालिका, चार्ट र ग्राफमार्फत सरल र बोधगम्य रूपमा प्रस्तुत गर्ने ।
- सुरक्षा र गोपनीयता: तथ्याङ्कको ब्याकअप राखी गोपनीयता र विश्वसनीयता कायम राख्ने ।
तपाईंको प्रदेशमा अवस्थित धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थललाई स्वच्छ र सफा राख्न आग्रह गर्दै सार्वजनिक सूचनाको नमुना तयार पार्नुहोस् ।
सार्वजनिक सूचना
(मिति: २०८२/.../...)
विषय: धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थल स्वच्छ राख्ने सम्बन्धमा ।
यस प्रदेशमा रहेका सम्पूर्ण धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थल हाम्रो साझा सांस्कृतिक सम्पदा हुन् । यी स्थलको पवित्रता, स्वच्छता र सुन्दरता कायम राख्नु हामी सबैको कर्तव्य हो । अतः सम्पूर्ण दर्शनार्थी, स्थानीयवासी तथा पर्यटकहरूलाई निम्न कुराको पालना गर्न हार्दिक आग्रह गरिन्छ:
- फोहोर निर्धारित डस्टबिनमा मात्र फाल्ने; जथाभावी नफाल्ने ।
- प्लास्टिक तथा एकपटक प्रयोग हुने सामग्रीको प्रयोगमा संयम अपनाउने ।
- भित्ता, मूर्ति वा संरचनामा लेख्ने/कुँद्ने नगर्ने र स्थलको मौलिकता जोगाउने ।
- थुक्ने, धुम्रपान गर्ने तथा वातावरण प्रदूषित गर्ने कार्य नगर्ने ।
- सरसफाइ अभियानमा स्वस्फूर्त सहभागी भई अन्यलाई समेत प्रेरित गर्ने ।
आउनुहोस्, हाम्रो सम्पदा हामी आफैँ जोगाऔँ ।
— ........... स्थल व्यवस्थापन समिति / नगरपालिका
नेपालको राणाकालीन राजनीतिक अवस्था प्रजातान्त्रिक मूल्य मान्यता विपरीत भएता पनि देशको शैक्षिक, कानुनी र सामाजिक क्षेत्रमा सकारात्मक सुधारको थालनी भएको थियो । यसप्रति तपाईंको धारणा पाँच बुँदामा लेख्नुहोस् ।
राणाकालमा प्रजातान्त्रिक मूल्यविपरीत शासन भए पनि केही सकारात्मक सुधार भएकाप्रति मेरो धारणा:
- शैक्षिक सुधार: दरबार हाई स्कुल (वि.सं. १९१०) र त्रिचन्द्र कलेज (वि.सं. १९७५) को स्थापनाले आधुनिक शिक्षाको थालनी भयो ।
- कानुनी सुधार: जङ्गबहादुरले ल्याएको 'मुलुकी ऐन' (वि.सं. १९१०) ले देशमा पहिलोपटक लिखित र समान कानुनी व्यवस्थाको जग बसायो ।
- सामाजिक सुधार: सतीप्रथा (चन्द्रशमशेर) र दासप्रथाको उन्मूलन जस्ता प्रगतिशील सामाजिक सुधार भए ।
- पूर्वाधार विकास: टेलिफोन, बिजुली (फर्पिङ जलविद्युत्), छापाखाना तथा केही सडकको विकास भयो ।
- सीमित भए पनि आधार: यी सुधार जनहितभन्दा शासकको स्वार्थप्रेरित भए पनि पछिको आधुनिक नेपालको विकासका लागि आधारशिला बने — यसर्थ ती ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण थिए ।
सामाजिक विविधताको सम्मानले सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता प्रवर्धन गर्छ । उदाहरणसहित पाँच बुँदामा प्रस्ट पार्नुहोस् ।
सामाजिक विविधताको सम्मानले सामाजिक सद्भाव र सहिष्णुता प्रवर्धन गर्ने कुरा (उदाहरणसहित):
- पारस्परिक सम्मान: विभिन्न जात, धर्म र भाषाको सम्मानले एकले अर्कोलाई स्वीकार्ने वातावरण बन्छ । उदाहरण: हिन्दू र मुस्लिमले एकअर्काका चाडमा सहभागी हुनु ।
- साझा उत्सव: दशैं, तिहार, इद, ल्होसार, क्रिसमसजस्ता पर्व सँगै मनाउँदा सामाजिक एकता बढ्छ ।
- द्वन्द्व न्यूनीकरण: भिन्नतालाई सम्मान गर्दा गलतफहमी र साम्प्रदायिक द्वन्द्व घट्छ र शान्ति कायम हुन्छ ।
- सांस्कृतिक आदानप्रदान: विविध समुदायबीच रीतिथिति, खानपान र कलाको आदानप्रदानले आपसी निकटता बढ्छ । उदाहरण: विभिन्न जातिका भोजन/नाच एकअर्काले अपनाउनु ।
- समावेशी समाज निर्माण: सबैलाई समान अवसर र सम्मान मिल्दा 'विविधतामा एकता' सहितको सहिष्णु र सद्भावपूर्ण समाज निर्माण हुन्छ ।
प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीमा सूचनाको हकको महत्त्व पाँच बुँदामा स्पष्ट पार्नुहोस् ।
प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीमा सूचनाको हकको महत्त्व:
- पारदर्शिता: सरकारका निर्णय र कामकारबाही जनतासमक्ष खुला हुँदा शासनमा पारदर्शिता कायम हुन्छ ।
- उत्तरदायित्व र जवाफदेहिता: नागरिकले सूचना पाएपछि शासकहरूलाई प्रश्न गर्न र जवाफदेही बनाउन सक्छन् ।
- भ्रष्टाचार नियन्त्रण: सार्वजनिक निकायका कामकाज सार्वजनिक हुँदा अनियमितता र भ्रष्टाचार घट्छ ।
- सुसूचित सहभागिता: सही सूचनाका आधारमा नागरिकले मतदान, बहस र निर्णयमा अर्थपूर्ण सहभागिता जनाउन सक्छन् ।
- सुशासन प्रवर्धन: सूचनाको हकले नागरिक अधिकारको रक्षा गर्दै लोकतन्त्रलाई सबल बनाई सुशासनको आधार तयार गर्छ ।
'अव्यवस्थित सहरीकरणको नकारात्मक प्रभाव हुँदाहुँदै पनि सहरीकरण अपरिहार्य बनेको छ' । यो भनाईलाई पाँच बुँदामा पुष्टि गर्नुहोस् ।
'अव्यवस्थित सहरीकरणका नकारात्मक प्रभाव हुँदाहुँदै पनि सहरीकरण अपरिहार्य छ' भन्ने भनाइको पुष्टि:
- रोजगारीको अवसर: सहरमा उद्योग, व्यापार र सेवा क्षेत्रको विस्तारले रोजगारी सिर्जना हुने हुँदा सहरीकरण आवश्यक छ ।
- सेवा-सुविधाको उपलब्धता: गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र सञ्चारजस्ता सुविधा सहरमा सहज भएकाले बसाइँसराइ अनिवार्य बन्छ ।
- आर्थिक विकासको केन्द्र: सहर उत्पादन, बजार र पुँजीको केन्द्र भएकाले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको वृद्धिमा सहयोगी हुन्छ ।
- आधुनिकीकरण: प्रविधि, उद्यमशीलता र आधुनिक जीवनशैलीको विकास सहरीकरणसँगै हुने हुँदा यो विकासको स्वाभाविक प्रक्रिया हो ।
- व्यवस्थापन सम्भव: अव्यवस्थाका समस्या (फोहोर, भीडभाड, प्रदूषण) उचित योजना, पूर्वाधार र नीतिमार्फत व्यवस्थापन गर्न सकिने हुँदा सहरीकरणलाई रोक्नुभन्दा व्यवस्थित बनाउनु उपयुक्त छ ।
शिक्षाको विकासमा समुदायको भूमिका पाँच बुँदामा लेख्नुहोस् ।
अथवा
शिक्षाले मानव संसाधनको विकासमा कसरी सघाउँछ ? पाँच बुँदामा स्पष्ट पार्नुहोस् ।
शिक्षाको विकासमा समुदायको भूमिका:
- विद्यालय स्थापना र व्यवस्थापन: समुदायले जग्गा, भवन र स्रोत जुटाई विद्यालय स्थापना तथा सञ्चालनमा प्रत्यक्ष सहयोग गर्छ ।
- विद्यालय व्यवस्थापन समिति: अभिभावक र स्थानीयको सहभागिता मार्फत विद्यालयको अनुगमन र निर्णयमा भूमिका खेल्छ ।
- आर्थिक सहयोग: दान, चन्दा र श्रमदानमार्फत भौतिक पूर्वाधार र शैक्षिक स्रोतसाधन जुटाउँछ ।
- भर्ना र नियमितता: बालबालिकालाई विद्यालय पठाउन तथा अनुपस्थिति/छाड्ने प्रवृत्ति घटाउन चेतना फैलाउँछ ।
- सामाजिक निगरानी: शिक्षाको गुणस्तर, शिक्षकको उपस्थिति र पारदर्शितामा निगरानी राखी जवाफदेहिता बढाउँछ ।
अथवा — शिक्षाले मानव संसाधनको विकासमा सघाउने तरिका:
- सीप र ज्ञान: शिक्षाले व्यक्तिलाई आवश्यक ज्ञान, सीप र दक्षता प्रदान गरी दक्ष जनशक्ति बनाउँछ ।
- उत्पादनशीलता वृद्धि: शिक्षित जनशक्तिले काममा दक्षता र उत्पादकत्व बढाई आर्थिक विकासमा योगदान दिन्छ ।
- रोजगारी र स्वरोजगार: शिक्षाले रोजगारीयोग्य बनाउँदै उद्यमशीलता र स्वरोजगारको अवसर सिर्जना गर्छ ।
- सकारात्मक दृष्टिकोण: अनुशासन, नैतिकता र सिर्जनशील सोचको विकास गरी जिम्मेवार नागरिक तयार गर्छ ।
- नवप्रवर्तन: अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र समस्या समाधानको क्षमता बढाई गुणस्तरीय मानव संसाधन निर्माण गर्छ ।
समूह 'ग' (विस्तृत उत्तरात्मक प्रश्नहरू)
सबै प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।
सिर्जनात्मक चिन्तनले व्यक्तिको क्षमता विकास तथा समाज रूपान्तरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ, कसरी ? आफ्नो अनुभव तथा समाजमा भएका अभ्यासको आधारमा पुष्टि गर्नुहोस् ।
सिर्जनात्मक चिन्तनले व्यक्तिको क्षमता विकास तथा समाज रूपान्तरणमा खेल्ने भूमिका
परिचय: सिर्जनात्मक चिन्तन भनेको परम्परागत ढाँचाभन्दा फरक, नयाँ र मौलिक तरिकाले सोच्ने तथा समस्याको नवीन समाधान खोज्ने क्षमता हो । यसले व्यक्ति र समाज दुवैको रूपान्तरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।
क) व्यक्तिको क्षमता विकासमा भूमिका
- समस्या समाधान क्षमता: नयाँ-नयाँ उपायबाट समस्या हल गर्ने सीप विकास हुन्छ ।
- आत्मविश्वास र निर्णय क्षमता: आफ्ना मौलिक विचार प्रस्तुत गर्न र निर्णय लिन सक्ने आत्मविश्वास बढ्छ ।
- उद्यमशीलता: नयाँ अवसर देख्ने र व्यवसाय/नवप्रवर्तनमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता विकास हुन्छ ।
- आलोचनात्मक सोच: घटनालाई विभिन्न कोणबाट विश्लेषण गर्न सक्ने हुन्छ ।
ख) समाज रूपान्तरणमा भूमिका
- नवप्रवर्तन र विकास: नयाँ प्रविधि, सेवा र तरिकाले समाजलाई अगाडि बढाउँछ (जस्तै: डिजिटल भुक्तानी, अनलाइन शिक्षा) ।
- कुरीति विरुद्ध परिवर्तन: परम्परागत खराब सोच र कुप्रथाविरुद्ध नयाँ दृष्टिकोणले सामाजिक सुधार ल्याउँछ ।
- रोजगारी सिर्जना: सिर्जनशील विचारले स्टार्टअप र स्वरोजगारका अवसर खोल्छ ।
- साझा सहभागिता: सामूहिक सिर्जनात्मक प्रयासले समुदायलाई संगठित गरी विकासमा जोड्छ ।
ग) अनुभव/अभ्यासको आधारमा पुष्टि
मेरो समुदायमा युवाहरूले स्थानीय फोहोरलाई पुनःप्रयोग गरी हस्तकला बनाउने सिर्जनात्मक अभ्यास सुरु गरे, जसले वातावरण सफा राख्न र आम्दानी आर्जन गर्न दुवै काम गर्यो । यसैगरी कृषकहरूले परम्परागत खेतीमा नयाँ प्रविधि (टनेल खेती, थोपा सिँचाइ) अपनाएर उत्पादन बढाए । यी अभ्यासले सिर्जनात्मक चिन्तनले वैयक्तिक क्षमता र सामाजिक रूपान्तरण दुवैमा सकारात्मक भूमिका खेल्छ भन्ने पुष्टि गर्छ ।
निष्कर्ष: अतः सिर्जनात्मक चिन्तन व्यक्तिगत प्रगति र समाज रूपान्तरणको आधारस्तम्भ हो; यसको प्रवर्धनले समृद्ध र प्रगतिशील समाज निर्माण गर्न सकिन्छ ।
तपाईं बसोबास गर्ने प्रदेशको भौगोलिक संरचनाले त्यहाँको आर्थिक गतिविधिमा पारेको प्रभाव र चुनौतीहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
अथवा
विपत् व्यवस्थापनको अवधारणा तथा यसका लागि राज्यबाट गरिएका प्रयासहरू उदाहरणसहित छ बुँदामा प्रस्ट पार्नुहोस् ।
प्रदेशको भौगोलिक संरचनाले आर्थिक गतिविधिमा पारेको प्रभाव र चुनौती
(उदाहरणका लागि बागमती/गण्डकीजस्तो पहाडी-हिमाली प्रदेशलाई आधार बनाइएको — विद्यार्थीले आफ्नो प्रदेशअनुसार लेख्न सक्छन् ।)
परिचय: कुनै पनि क्षेत्रको भौगोलिक संरचना (हिमाल, पहाड, बेँसी, नदी, हावापानी) ले त्यहाँको आर्थिक गतिविधिलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ ।
क) आर्थिक गतिविधिमा पारेको प्रभाव
- कृषि: उर्वर बेँसी र तराई भागमा अन्न तथा तरकारी खेती; पहाडी भागमा फलफूल, अलैँची, चियाजस्ता नगदेबाली ।
- पर्यटन: हिमाल, ताल, राष्ट्रिय निकुञ्ज र धार्मिक स्थलले पर्यटन तथा होटल व्यवसायलाई बढावा (जस्तै: पोखरा, अन्नपूर्ण क्षेत्र) ।
- जलविद्युत्: ठूला नदीहरूले जलविद्युत् उत्पादनको ठूलो सम्भावना सिर्जना गरेका छन् ।
- उद्योग र व्यापार: सहरी तथा समथर भागमा उद्योग र बजार केन्द्रित भई व्यापार फस्टाएको छ ।
- वन तथा जडीबुटी: पहाडी-हिमाली क्षेत्रमा वन पैदावार र बहुमूल्य जडीबुटीबाट आय आर्जन हुन्छ ।
ख) चुनौतीहरू
- यातायात कठिनाइ: विकट र भिरालो भूगोलले सडक निर्माण महँगो र बजार पहुँच कठिन बनाउँछ ।
- विपद् जोखिम: बाढी, पहिरो, भूकम्पले पूर्वाधार र उत्पादनमा क्षति पुर्याउँछ ।
- खण्डित जग्गा: साना र छरिएका खेतबारीले व्यावसायिक/यान्त्रिक खेती गाह्रो बनाउँछ ।
- लगानी अभाव: दुर्गमतालगायत कारणले पूर्वाधार र औद्योगिक लगानी कम हुन्छ ।
- बसाइँसराइ: अवसरको अभावले युवा जनशक्ति सहर/विदेश पलायन हुँदा कृषि श्रमशक्ति घट्छ ।
निष्कर्ष: उपयुक्त योजना, पूर्वाधार विकास र भौगोलिक सम्भावनाको सदुपयोग गर्न सकेमा प्रदेशको आर्थिक विकास सम्भव छ ।
अथवा —
विपद् व्यवस्थापनको अवधारणा तथा राज्यका प्रयास
अवधारणा: विपद् व्यवस्थापन भन्नाले बाढी, पहिरो, भूकम्प, आगलागीजस्ता प्राकृतिक तथा मानवसिर्जित प्रकोपबाट हुने जनधनको क्षति कम गर्न विपद्पूर्व तयारी, प्रतिकार्य (response) तथा पुनर्निर्माण/पुनर्लाभ (recovery) का लागि गरिने योजनाबद्ध, समन्वयात्मक कार्यलाई बुझाउँछ । यो विपद् चक्रका सबै चरण समेट्ने निरन्तर प्रक्रिया हो ।
राज्यबाट भएका प्रयास (उदाहरणसहित):
- कानुनी व्यवस्था: 'विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७४' जारी गरी संस्थागत आधार तयार गरिएको ।
- विशेष निकाय: 'राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण' को स्थापना गरी समन्वय गरिएको ।
- पूर्व-तयारी: पूर्वसूचना प्रणाली (बाढीको पूर्वचेतावनी), तटबन्ध निर्माण र सुरक्षित बस्ती विकास ।
- उद्धार र राहत: नेपाली सेना, प्रहरी र स्थानीय तहमार्फत खोज, उद्धार र राहत वितरण (जस्तै: २०७२ को भूकम्पमा) ।
- पुनर्निर्माण: भूकम्पपछि 'राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरण' मार्फत घर, विद्यालय र सम्पदाको पुनर्निर्माण ।
- जनचेतना र तालिम: विद्यालय/समुदायमा भूकम्प 'ड्रिल', प्राथमिक उपचार तथा विपद् न्यूनीकरण शिक्षाको प्रवर्धन ।
'दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) र गरिबी निवारण बिचको सम्बन्ध' शीर्षकमा एक लेखको नमुना उल्लेख गर्नुहोस् ।
दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) र गरिबी निवारण बिचको सम्बन्ध
भूमिका: सन् २०१५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २०३० सम्म पूरा गर्ने गरी १७ वटा दिगो विकास लक्ष्य (Sustainable Development Goals) पारित गर्यो । यी लक्ष्यमध्ये पहिलो र केन्द्रीय लक्ष्य नै 'गरिबीको अन्त्य (No Poverty)' हो । अतः SDGs र गरिबी निवारणबीच गहिरो र अन्तरसम्बन्धित नाता रहेको छ ।
SDGs र गरिबी निवारणबीचको सम्बन्ध:
- प्रत्यक्ष लक्ष्य: SDG-१ ले सबै रूपका गरिबी अन्त्य गर्ने प्रत्यक्ष प्रतिबद्धता जनाउँछ, जुन सम्पूर्ण एजेन्डाको आधार हो ।
- बहुआयामिक दृष्टिकोण: गरिबी केवल आम्दानीमा सीमित नभई शिक्षा (SDG-४), स्वास्थ्य (SDG-३), भोकमरी अन्त्य (SDG-२) र स्वच्छ पानी (SDG-६) सँग जोडिएको हुनाले यी लक्ष्य पूरा हुँदा गरिबी पनि घट्छ ।
- रोजगारी र आर्थिक वृद्धि: SDG-८ (मर्यादित काम र आर्थिक वृद्धि) ले रोजगारी सिर्जना गरी आय बढाएर गरिबी न्यूनीकरणमा सहयोग गर्छ ।
- असमानता घटाउने: SDG-१० ले आय र अवसरको असमानता घटाउँदै सीमान्तकृत वर्गको जीवनस्तर उकास्न मद्दत गर्छ ।
- दिगोपन: गरिबी निवारण दिगो बनाउन पर्यावरणीय सन्तुलन (SDG-१३, १५) र दिगो उत्पादन-उपभोग आवश्यक छ, जसले भावी पुस्तालाई समेत लाभ दिन्छ ।
नेपालको सन्दर्भ: नेपालले आफ्ना आवधिक योजना तथा 'समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली' को अभीष्टसँग SDGs लाई आबद्ध गरी गरिबी निवारण कार्यक्रम (सामाजिक सुरक्षा भत्ता, गरिबी निवारण कोष, रोजगार कार्यक्रम) सञ्चालन गरेको छ ।
निष्कर्ष: यसरी गरिबी निवारण SDGs को मूल आधार र अन्तिम साध्य दुवै हो । एउटा लक्ष्य पूरा हुँदा अरू लक्ष्य पनि सहज हुने हुनाले समग्र SDGs को सफल कार्यान्वयनबाट मात्र दिगो रूपमा गरिबी अन्त्य गर्न सकिन्छ ।
Frequently asked questions
- Where can I find the NEB Class 12 Social Studies and Life Skill Education question paper 2082?
- The full NEB Class 12 Social Studies and Life Skill Education 2082 (Regular (annual)) question paper is available free on Kekkei. You can read every question online and attempt the paper under timed exam conditions.
- Does the Social Studies and Life Skill Education 2082 paper come with solutions?
- Yes. Every question on this Social Studies and Life Skill Education past paper includes a step-by-step solution, plus instant AI feedback when you attempt it on Kekkei.
- How many marks is the NEB Class 12 Social Studies and Life Skill Education 2082 paper?
- The NEB Class 12 Social Studies and Life Skill Education 2082 paper carries 75 full marks and is meant to be completed in 180 minutes, across 22 questions.
- Is practising this Social Studies and Life Skill Education past paper free?
- Yes — reading and attempting this Social Studies and Life Skill Education past paper on Kekkei is completely free.