NEB Class 11 Humanities Gender Studies Question Paper 2078 Nepal
This is the official NEB Class 11 (Humanities stream) Gender Studies (लैङ्गिक अध्ययन) question paper for 2078, as set in the Model questions examination. It carries 75 full marks and a time allowance of 180 minutes, across 22 questions. On Kekkei you can attempt this Gender Studies past paper online with a timer, get instant AI feedback and step-by-step solutions, and track the topics where you lose marks — completely free. Whether you are revising for your NEB Class 11 Gender Studies exam or solving previous years' question papers, this 2078 paper is a great way to practise under real exam conditions.
| Level | NEB Class 11 |
|---|---|
| Stream | Humanities |
| Subject | Gender Studies (लैङ्गिक अध्ययन) |
| Year | 2078 BS |
| Exam session | Model questions |
| Full marks | 75 |
| Time allowed | 180 minutes |
| Questions | 22, all with step-by-step solutions |
समूह "क" — अति छोटो उत्तर आउने प्रश्न
Very short answer questions.
लैङ्गिक अध्ययनलाई एक वाक्यमा परिभाषित गर्नुहोस्।
लैङ्गिक अध्ययन (Gender Studies) भनेको पुरुष र महिलाबीचको सामाजिक रूपमा निर्मित भूमिका, सम्बन्ध, पहिचान र शक्ति-असमानताको अध्ययन गर्ने अन्तरविषयक विषय हो।
महिला अध्ययन विषय अध्यापनको कुनै एक औचित्य उल्लेख गर्नुहोस्।
महिला अध्ययन अध्यापनको एक औचित्य भनेको समाजमा रहेको लैङ्गिक विभेद र महिलामाथिको असमानतालाई बुझेर महिला सशक्तीकरण तथा समान अधिकारको चेतना जगाउनु हो।
बालिका भ्रूण पतन भनेको के हो? एक वाक्यमा लेख्नुहोस्।
बालिका भ्रूण पतन भनेको गर्भमा रहेको शिशु छोरी हो भन्ने थाहा पाएपछि लैङ्गिक भेदभावका कारण जानाजानी त्यस गर्भपात गराउनु हो।
विपरित लिङ्गी आकर्षण सर्वमान्यता (Heterosexual normativity) को एक उदाहरण दिनुहोस्।
विपरित लिङ्गी आकर्षण सर्वमान्यताको एक उदाहरण: समाजमा विवाह सधैं पुरुष र महिलाबीच मात्र हुन्छ र हुनुपर्छ भन्ने सोच राख्नु, अनि समलिङ्गी आकर्षण वा सम्बन्धलाई असामान्य ठान्नु।
सकारात्मक विभेदको एउटा उदाहरण दिनुहोस्।
सकारात्मक विभेदको एउटा उदाहरण: महिला, दलित, आदिवासी जनजाति आदि पछाडि परेका समुदायका लागि शिक्षा, रोजगारी वा राजनीतिमा आरक्षण (कोटा) को व्यवस्था गर्नु।
विद्यमान पितृसत्तात्मक व्यवस्थामा पुरुषत्वको मापन गर्ने प्रमुख दुई आधारहरू लेख्नुहोस्।
विद्यमान पितृसत्तात्मक व्यवस्थामा पुरुषत्व मापन गर्ने दुई प्रमुख आधारहरू: (१) आर्थिक क्षमता तथा परिवारको आम्दानीको स्रोत/कमाउने हैसियत, र (२) शारीरिक बल, नियन्त्रण र निर्णय गर्ने अधिकार (अधिनायकत्व)।
लैङ्गिक सामाजिकीकरणको दबाबमूलक औजारको एउटा उदाहरण दिनुहोस्।
लैङ्गिक सामाजिकीकरणको दबाबमूलक (coercive) औजारको एउटा उदाहरण: छोरीलाई घरबाहिर निस्कन वा निश्चित किसिमका लुगा लगाउन रोक लगाउनु, अनि नमाने सजाय वा गाली/दण्ड दिनु।
प्रेरणामूलक लैङ्गिक सामाजिकीकरणको औजार भनेको के हो?
प्रेरणामूलक (motivational) लैङ्गिक सामाजिकीकरणको औजार भनेको दण्ड वा बलको सट्टा पुरस्कार, प्रशंसा र प्रोत्साहनद्वारा व्यक्तिलाई समाजले अपेक्षा गरेको लैङ्गिक भूमिका सिकाउने/अपनाउन लगाउने माध्यम हो।
नारीवादको पहिलो चरणको लहरको मुख्य माग के थियो?
नारीवादको पहिलो लहर (First Wave Feminism) को मुख्य माग महिलालाई मतदानको अधिकार (मताधिकार/suffrage) तथा कानूनी र राजनीतिक समानता प्रदान गर्नु थियो।
बहुपती प्रथा भनेको के हो?
बहुपती प्रथा (Polyandry) भनेको एउटी महिलाले एकैसमयमा एकभन्दा बढी पुरुष (पति) सँग विवाह गरी सम्बन्ध राख्ने विवाह प्रणाली हो।
नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०११ (ई.सं.) अनुसार नेपालमा महिला साक्षरता कम हुनुको कुनै एक कारण लेख्नुहोस्।
नेपालमा महिला साक्षरता कम हुनुको एक कारण: छोरीलाई शिक्षाभन्दा घरायसी काम र विवाहमा प्राथमिकता दिने पितृसत्तात्मक सामाजिक सोच, जसले गर्दा धेरै बालिकालाई विद्यालय पठाइँदैन वा बीचैमा पढाइ छुटाइन्छ।
समूह "ख" — छोटो उत्तर आउने प्रश्न
Short answer questions.
लैङ्गिक अध्ययन किन सबैलाई आवश्यक छ? लैङ्गिक अध्ययनले सामाजिक रूपान्तरणलाई कसरी सहयोग गर्दछ?
लैङ्गिक अध्ययन सबैलाई आवश्यक छ किनभने यसले समाजमा रहेका लैङ्गिक असमानता, विभेद र रूढिवादी सोचलाई चिन्न र बुझ्न मद्दत गर्छ। यसले पुरुष र महिला दुवैलाई आफ्ना भूमिका, अधिकार र दायित्वबारे सचेत बनाउँछ।
सामाजिक रूपान्तरणमा यसको योगदान: (१) लैङ्गिक समानता र समतामूलक चेतना फैलाएर विभेदपूर्ण परम्परालाई चुनौती दिन्छ। (२) महिला सशक्तीकरण, निर्णयमा सहभागिता र आर्थिक स्वतन्त्रतालाई प्रवर्धन गर्छ। (३) हिंसा, बालविवाह, छाउपडी जस्ता हानिकारक अभ्यासविरुद्ध जनचेतना जगाउँछ। (४) नीति-निर्माण र कानूनलाई लैङ्गिकमैत्री बनाउन सहयोग गर्छ, जसले समतामूलक र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
लैङ्गिकता सामाजिक मूल्य हो भन्ने विषयमा छोटो सम्वाद तयार पार्नुहोस्।
(दुई साथीबीचको छोटो सम्वाद)
सीता: रमेश, मलाई एउटा कुरा बुझ्न मन छ — मानिसहरू भन्छन् लैङ्गिकता त सामाजिक मूल्य हो रे, यो के हो?
रमेश: हो सीता। जन्मँदा हामी केवल पुरुष वा महिला (लिङ्ग/sex) मात्र हुन्छौँ, तर 'पुरुषले यस्तो गर्नुपर्छ, महिलाले यस्तो गर्नुपर्छ' भन्ने सोच समाजले सिकाउँछ।
सीता: अर्थात् छोरालाई बलियो र छोरीलाई लजालु बन्नुपर्छ भन्ने पनि समाजले नै सिकाएको हो?
रमेश: ठीक भन्यौ। यी भूमिका, व्यवहार र अपेक्षा समाज, परिवार र संस्कृतिले निर्माण गर्छन्, त्यसैले लैङ्गिकता सामाजिक मूल्य हो — प्राकृतिक होइन।
सीता: त्यसो भए समाज परिवर्तन भएमा यी मूल्य पनि परिवर्तन हुन सक्छन्।
रमेश: बिलकुल। त्यही भएर समान र विभेदरहित लैङ्गिक मूल्य निर्माण गर्न हामी सबैले प्रयास गर्नुपर्छ।
सामाजिक न्यायका लागि किन समताको आवश्यकता हुन्छ? व्याख्या गर्नुहोस्।
सामाजिक न्याय (social justice) भनेको समाजका सबै व्यक्तिले स्रोत, अवसर र अधिकार न्यायपूर्ण ढंगले प्राप्त गर्ने अवस्था हो। यसका लागि समता (equity) आवश्यक हुन्छ किनभने:
(१) समाजमा सबै व्यक्ति समान अवस्थामा हुँदैनन्; कोही पछाडि परेका, सीमान्तकृत वा विभेदमा परेका हुन्छन्।
(२) समानता (equality) ले सबैलाई एकैनाश दिन्छ, तर समताले आवश्यकताअनुसार बढी सहयोग दिन्छ — जस्तै महिला, दलित वा अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि विशेष व्यवस्था (आरक्षण, सहुलियत)।
(३) यसरी समताले अवसरको खाडल पुरेर सबैलाई समान धरातलमा ल्याउँछ, जसबाट मात्र वास्तविक न्याय सम्भव हुन्छ।
त्यसैले समताबिना सामाजिक न्याय अपूर्ण रहन्छ; समताले विभेदलाई सम्बोधन गरेर न्यायपूर्ण समाजको आधार तयार पार्छ।
सामाजिकीकरण भनेको के हो? लैङ्गिक सामाजिकीकरणका प्रमुख कर्ताहरू के के हुन्?
सामाजिकीकरण (socialization) भनेको व्यक्तिले जन्मेदेखि समाजका मूल्य, मान्यता, संस्कृति, भाषा र व्यवहारका तौरतरिका सिकेर समाजको सदस्यका रूपमा ढलिने निरन्तर प्रक्रिया हो।
लैङ्गिक सामाजिकीकरण भनेको यसैअन्तर्गत पुरुष र महिलाका 'उपयुक्त' मानिएका भूमिका, व्यवहार र अपेक्षा सिकाउने प्रक्रिया हो।
लैङ्गिक सामाजिकीकरणका प्रमुख कर्ता (agents):
- परिवार (आमाबाबु, हजुरबा-हजुरआमा)
- विद्यालय/शिक्षक तथा पाठ्यपुस्तक
- समूह/साथीसंगत (peer group)
- धर्म र धार्मिक संस्था
- सञ्चारमाध्यम (टेलिभिजन, पत्रिका, सामाजिक सञ्जाल)
- समुदाय तथा सांस्कृतिक परम्परा
नारीवादका लहरहरूको बारेमा छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
नारीवादका प्रमुख लहरहरू (waves of feminism):
(१) पहिलो लहर (१९औं–२०औं शताब्दी सुरु): मुख्यतः महिलाको मताधिकार, सम्पत्तिको अधिकार र कानूनी–राजनीतिक समानताका लागि संघर्ष।
(२) दोस्रो लहर (१९६०–१९८० को दशक): कार्यस्थलमा समानता, समान ज्याला, प्रजनन अधिकार, घरेलु हिंसा र परिवार/यौनिकतामा रहेको असमानताविरुद्धको आन्दोलन।
(३) तेस्रो लहर (१९९० को दशक): विविधता, व्यक्तिगत पहिचान, जाति, वर्ग र यौनिकताका भिन्नतालाई समेट्दै 'सबै महिला एकनासका हुँदैनन्' भन्ने मान्यतामा जोड।
(४) चौथो लहर (२०१० पछि): डिजिटल मिडिया र सामाजिक सञ्जालमार्फत यौनहिंसा, उत्पीडन (#MeToo जस्ता) विरुद्ध र समावेशी समानताका लागि अभियान।
नारीवादले समाजमा उत्पन्न गर्ने चुनौतिहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
नारीवादले समाजमा उत्पन्न गर्ने (वा सामना गर्नुपर्ने) चुनौतीहरू:
(१) पितृसत्तात्मक सोच र परम्परासँगको द्वन्द्व: परम्परागत भूमिकालाई चुनौती दिँदा सामाजिक प्रतिरोध हुन्छ।
(२) गलत बुझाइ: नारीवादलाई 'पुरुषविरोधी' भनी अर्थ्याउने प्रवृत्ति।
(३) पारिवारिक संरचनामा तनाव: परम्परागत पारिवारिक भूमिकामा परिवर्तन हुँदा मतभेद देखिनु।
(४) महिलाहरूबीच नै विविधता: वर्ग, जाति, क्षेत्रअनुसार आवश्यकता फरक हुँदा एकरूप आन्दोलन कठिन हुनु।
(५) धार्मिक–सांस्कृतिक मूल्यसँग टकराव र नीतिगत कार्यान्वयनमा कमजोरी।
(६) समानताको नाममा कतिपय अवस्थामा देखिने अति-प्रतिक्रिया वा विभाजनको जोखिम।
नेपाली राजनीतिमा महिला समावेशीकरणको लागि राज्यले अंगिकार गरेका नीतिहरूको बारेमा लेख्नुहोस्।
नेपाली राजनीतिमा महिला समावेशीकरणका लागि राज्यले अपनाएका प्रमुख नीति/व्यवस्था:
(१) नेपालको संविधान २०७२ ले संघीय संसद् र प्रदेश सभामा कम्तीमा एक तिहाइ (३३%) महिला प्रतिनिधित्व अनिवार्य गरेको।
(२) समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली मार्फत महिला, दलित, आदिवासी जनजाति आदिको समावेशी प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरेको।
(३) स्थानीय तह निर्वाचनमा प्रत्येक वडामा महिला सदस्य र अध्यक्ष/उपाध्यक्षमध्ये एक महिला हुनैपर्ने व्यवस्था।
(४) राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति, सभामुख र उपसभामुखमध्ये एक महिला हुनुपर्ने प्रावधान।
(५) राजनीतिक दलमा समानुपातिक सूचीमा महिला समावेश गर्नुपर्ने तथा आरक्षण/कोटाको व्यवस्था।
यी नीतिले महिलाको राजनीतिक सहभागिता र निर्णय तहमा पहुँच बढाउन सहयोग पुर्याएका छन्।
"महिला अधिकार मानव अधिकार हो।" यसको अर्थ उदाहरणसहित पुष्ट्याउनुहोस्।
"महिला अधिकार मानव अधिकार हो" भन्नुको अर्थ — महिलाले पाउने अधिकार कुनै विशेष वा छुट्टै अधिकार होइन, बरु प्रत्येक मानिसले जन्मसिद्ध रूपमा पाउने मानव अधिकारकै अभिन्न अंग हो। महिला पनि मानिस हुन्, त्यसैले मानव अधिकारका सबै सुविधा उनीहरूलाई समान रूपमा प्राप्त हुनुपर्छ।
पुष्टि गर्ने उदाहरणहरू:
- बाँच्न पाउने अधिकार: बालिका भ्रूण पतन वा महिलामाथिको हिंसा रोक्नु मानव अधिकारको रक्षा हो।
- शिक्षा र स्वास्थ्यको अधिकार: छोरीलाई पनि समान रूपमा पढ्न र उपचार पाउने अधिकार।
- समान कामको समान ज्याला र रोजगारीको अधिकार।
- राजनीतिक सहभागिता तथा मताधिकार।
- सम्पत्तिमा समान हक।
यी सबै अधिकार सबै मानिसका लागि हुन्, त्यसैले महिला अधिकार छुट्टै नभई मानव अधिकारकै रूप हो। (सन्दर्भ: सन् १९९३ को भियना सम्मेलनले 'महिला अधिकार मानव अधिकार हो' भनी घोषणा गरेको थियो।)
समूह "ग" — लामो उत्तर आउने प्रश्न
Long answer questions.
"नारीत्व र पुरुषत्व सामाजिक निर्माण हो" पुष्टि गर्नुहोस्। नयाँ पुस्तामा मानवत्वको निर्माण कसरी गर्नुपर्दछ? आफ्ना सुझावहरू दिनुहोस्।
क) नारीत्व र पुरुषत्व सामाजिक निर्माण हो भन्ने पुष्टि:
- जैविक रूपमा (sex) पुरुष र महिला फरक भए पनि 'नारीत्व' र 'पुरुषत्व' (gender) भनेको समाजले निर्माण गरेका भूमिका, गुण र व्यवहारको समूह हो।
- जन्मँदा बालक/बालिकामा यी गुण हुँदैनन्; समाज, परिवार र संस्कृतिले 'छोरा बलियो, साहसी हुनुपर्छ', 'छोरी कोमल, लजालु हुनुपर्छ' भनी सिकाउँछ।
- फरक समाज र समयमा यी भूमिका फरक हुन्छन् — कतै महिलाले खेतीबारी–नेतृत्व गर्छन्, कतै पुरुषले खाना पकाउँछन्। यसले यी प्राकृतिक नभई सामाजिक हुन् भन्ने देखाउँछ।
- सामाजिकीकरणका कर्ता (परिवार, विद्यालय, मिडिया, धर्म) ले यी भूमिका पुस्तौंपुस्ता हस्तान्तरण गर्छन्। त्यसैले नारीत्व र पुरुषत्व जन्मजात नभई सामाजिक रूपमा निर्मित हुन्।
ख) नयाँ पुस्तामा मानवत्व निर्माणका सुझावहरू:
- घर र विद्यालयमा छोरा–छोरीलाई समान व्यवहार, समान अवसर र समान जिम्मेवारी दिने।
- पाठ्यपुस्तक र सञ्चारमाध्यमबाट लैङ्गिक रूढिवादी छवि हटाउने।
- बालबालिकालाई सहानुभूति, सम्मान र समानताका मानवीय मूल्य सिकाउने (मानवत्व-केन्द्रित शिक्षा)।
- आमाबाबु तथा शिक्षकले आफैं समानताको उदाहरण प्रस्तुत गर्ने।
- घरायसी काम र हेरचाहलाई लिङ्गका आधारमा नबाँडी साझा जिम्मेवारी बनाउने।
- लैङ्गिक हिंसा र विभेदविरुद्ध सानैदेखि चेतना जगाउने। यसरी लैङ्गिक खाँचोभन्दा माथि उठेर 'मानव' का रूपमा हुर्काउँदा समतामूलक समाज निर्माण हुन्छ।
पितृसत्तात्मक व्यवस्थाको मुख्य विशेषताहरू के के हुन्? पितृसत्तात्मक व्यवस्थालाई कमजोर बनाउनको लागि कस्ता खालका नारीवादी प्रयासहरू हुनुपर्छ?
क) पितृसत्तात्मक (patriarchal) व्यवस्थाका मुख्य विशेषताहरू:
- पुरुषको प्रभुत्व: परिवार, समाज र राज्यका निर्णय तथा शक्ति मुख्यतः पुरुषका हातमा हुनु।
- पुरुष वंशानुगत प्रणाली: सम्पत्ति, नाम र उत्तराधिकार पुरुष (छोरा) मार्फत हस्तान्तरण हुनु।
- श्रमको लैङ्गिक विभाजन: महिलालाई घरभित्रको (अवैतनिक) काम र पुरुषलाई बाहिरको (वैतनिक) कामसँग जोड्नु।
- महिलामाथि नियन्त्रण: महिलाको यौनिकता, चालचलन, आवतजावत र निर्णयमा नियन्त्रण।
- मूल्य–मान्यतामा पुरुषलाई श्रेष्ठ ठान्ने सोच र महिलालाई गौण मान्ने प्रवृत्ति।
- सम्पत्ति, राजनीति र धर्ममा पुरुषको वर्चस्व।
ख) पितृसत्तालाई कमजोर बनाउन गर्नुपर्ने नारीवादी प्रयासहरू:
- महिला शिक्षा र चेतना: छोरीलाई समान शिक्षा र आर्थिक स्वावलम्बन प्रवर्धन गर्ने।
- कानूनी सुधार: सम्पत्तिमा समान हक, समान ज्याला, हिंसाविरुद्ध कडा कानून लागू गर्ने।
- राजनीतिक सहभागिता: निर्णय तहमा महिला समावेशीकरण (आरक्षण/कोटा) बढाउने।
- सामाजिकीकरणमा परिवर्तन: परिवार, विद्यालय र मिडियाबाट रूढिवादी लैङ्गिक छवि हटाउने।
- पुरुषको सहभागिता: पुरुषलाई पनि समानताको पक्षमा सहयात्री बनाउने।
- घरायसी काम र हेरचाहलाई साझा जिम्मेवारीका रूपमा पुनर्वितरण गर्ने।
- महिला संगठन र अभियानमार्फत सामूहिक सशक्तीकरण। यस्ता प्रयासले विस्तारै पितृसत्तात्मक संरचनालाई कमजोर बनाई समतामूलक समाजतर्फ लैजान्छ।
नेपाली घर परिवारमा आएका परिवर्तनहरूको छोटकरी वर्णन गरी त्यसले लैङ्गिक सम्बन्धमा पारेको प्रभावको विश्लेषण गर्नुहोस्।
क) नेपाली घर–परिवारमा आएका प्रमुख परिवर्तनहरू:
- संयुक्त परिवारबाट एकल/केन्द्रित परिवार (nuclear family) तर्फको रूपान्तरण।
- वैदेशिक रोजगारी र आन्तरिक बसाइँसराइले परिवारको संरचना र भूमिकामा परिवर्तन।
- महिलाको शिक्षा, रोजगारी र आर्थिक सहभागितामा वृद्धि।
- विवाह, सन्तान संख्या र पारिवारिक निर्णयमा परम्परागत सोचमा बदलाव।
- सूचना–प्रविधि, सञ्चार र शहरीकरणको प्रभाव।
- कानूनी सुधार (सम्पत्तिमा छोरीको हक, समान नागरिकता प्रयासहरू आदि)।
ख) लैङ्गिक सम्बन्धमा परेको प्रभावको विश्लेषण:
- सकारात्मक प्रभाव: महिला आर्थिक रूपमा सक्षम हुँदा निर्णयमा सहभागिता बढेको; पतिको वैदेशिक रोजगारीका कारण घरमा महिला 'घरमुली' भई स्वायत्तता बढेको; छोरी–छोरामा शिक्षाको खाडल घट्दै गएको; घरायसी भूमिका केही हदसम्म साझा हुन थालेको।
- चुनौती/नकारात्मक पक्ष: महिलामाथि घर र बाहिर दुवैको दोहोरो भार (double burden); परिवार टुक्रिँदा वृद्ध हेरचाहमा समस्या; आर्थिक स्वतन्त्रताका बाबजुद निर्णयमा अझै पुरुष प्रभुत्व कायम रहनु; बसाइँसराइले पारिवारिक सम्बन्धमा तनाव।
निष्कर्ष: यी परिवर्तनले परम्परागत पितृसत्तात्मक लैङ्गिक सम्बन्धलाई केही हदसम्म लचिलो र समतामूलक बनाउँदै लगे पनि पूर्ण रूपमा समानता हासिल भइसकेको छैन; त्यसैले निरन्तर चेतना, शिक्षा र नीतिगत प्रयास आवश्यक छ।
Frequently asked questions
- Where can I find the NEB Class 11 Gender Studies question paper 2078?
- The full NEB Class 11 Gender Studies 2078 (Model questions) question paper is available free on Kekkei. You can read every question online and attempt the paper under timed exam conditions.
- Does the Gender Studies 2078 paper come with solutions?
- Yes. Every question on this Gender Studies past paper includes a step-by-step solution, plus instant AI feedback when you attempt it on Kekkei.
- How many marks is the NEB Class 11 Gender Studies 2078 paper?
- The NEB Class 11 Gender Studies 2078 paper carries 75 full marks and is meant to be completed in 180 minutes, across 22 questions.
- Is practising this Gender Studies past paper free?
- Yes — reading and attempting this Gender Studies past paper on Kekkei is completely free.